Dok Evropa obilježava 9. maj kao Dan pobjede nad fašizmom i Dan Evrope, Balkan i dalje vodi vlastite bitke sa prošlošću. Umjesto zajedničkog sjećanja na poraz nacizma, posljednjih godina svjedočimo rastu istorijskog revizionizma, rehabilitaciji kvislinških pokreta i pokušajima relativizacije antifašističke borbe. Ono što je nekada predstavljalo civilizacijski konsenzus — da su fašizam i nacizam najveće političko zlo XX vijeka — danas se sve češće dovodi u pitanje kroz propagandu, medijske kampanje i ulične akcije ekstremne desnice.
Na prostoru bivše Jugoslavije taj proces ima specifičnu težinu. Drugi svjetski rat nije bio samo sukob ideologija, već i borba za opstanak naroda pred genocidnim politikama okupatora i domaćih kolaboracionista. Upravo zato pokušaji reinterpretacije partizanskog pokreta nisu puka akademska debata, već direktan udar na kolektivno sjećanje i antifašističke vrijednosti na kojima su nastale poslijeratne države regiona.
U Hrvatskoj se posljednjih godina može primijetiti sve agresivniji narativ usmjeren protiv obilježavanja 9. maja. Antifašističke manifestacije redovno postaju meta desničarskih komentatora, portala i grupa koje pokušavaju partizanski pokret prikazati okupatorskim, zanemarujući činjenicu da je upravo taj pokret bio ključna snaga otpora nacizmu i ustaškom režimu.
Posebno zabrinjava činjenica da se antifašizam često pokušava predstaviti kao “totalitarna ideologija jednaka fašizmu”, čime se briše razlika između onih koji su organizovali logore smrti i onih koji su se protiv njih borili. Takva relativizacija nije samo istorijski netačna; ona otvara prostor normalizaciji ekstremne desnice među mlađim generacijama.
Ipak, otpor takvim tendencijama postoji. Manifestacija Trnjanski kresovi već godinama okuplja građane, aktiviste i antifašiste koji odbijaju da dozvole brisanje istorijskog sjećanja. Okupljanja na Savskom nasipu postala su simbol građanskog otpora revizionizmu i podsjetnik da antifašistička tradicija u Hrvatskoj nije nestala, uprkos pokušajima njene marginalizacije.
Brojni aktivisti, umjetnici i nezavisne organizacije u Hrvatskoj javno su poručili da odbijaju ćutati pred rastućim istorijskim revizionizmom. Njihove poruke nisu samo odbrana prošlosti, već i upozorenje na opasnosti koje nastaju kada društvo počne tolerisati govor mržnje, nacionalističku mitologiju i glorifikaciju kolaboracionističkih ideologija.
Slični procesi vidljivi su i u Bosni i Hercegovini. U Banjaluci se nedavno pojavio slučaj lijepljenja plakata sa sloganom „Oslobodilac? Ne nikada“, usmjerenih protiv partizana i antifašističkog nasljeđa. U javnosti su se spominjale grupe poput „Nova ideja“, dok se paralelno već duže vrijeme govori i o djelovanju organizacije Zentropa, koja je u više navrata povezivana sa ekstremno desnim narativima i promocijom revizionističkih ideja.
Takve akcije nisu izolovani incidenti niti “provokacije mladih”. One predstavljaju dio šireg procesa normalizacije ekstremizma kroz simbole, grafite, društvene mreže i propagandne kampanje. Napadi na partizanski pokret imaju jasnu političku funkciju: ako se delegitimiše antifašistička borba, onda se otvara prostor rehabilitaciji ideologija koje su u Drugom svjetskom ratu bile na strani okupatora.
Ipak, reakcija dijela građana Banjaluke pokazala je da antifašistički duh nije nestao. Aktivisti i građani organizovano su skidali sporne plakate sa ulica grada, šaljući jasnu poruku da javni prostor ne smije postati platforma za promociju istorijskog revizionizma i mržnje. Taj čin, iako simboličan, predstavlja važan primjer građanskog otpora u vremenu kada institucije često ćute pred pojavama ekstremizma.
Fašizam se rijetko vraća u istom obliku. Danas ne dolazi nužno kroz uniforme i marševe, već kroz propagandne kampanje, relativizaciju zločina i sistematsko stvaranje neprijatelja. Njegova savremena forma često se skriva iza priča o “nacionalnom ponosu”, “tradiciji” ili “borbi protiv komunizma”, dok istovremeno normalizuje govor mržnje i autoritarne obrasce ponašanja.
Zato borba protiv revizionizma nije pitanje nostalgije, već pitanje budućnosti. Društvo koje zaboravi zašto je fašizam bio poražen rizikuje da ponovi iste greške. A Balkan, prostor koji je već platio ogromnu cijenu mržnje i nacionalizma, teško može sebi priuštiti još jedno istorijsko sljepilo.
